Gmina Żelazków  położona jest na północ  od Kalisza, w południowo-wschodniej części województwa wielkopolskiego, w powiecie kaliskim .

Gmina zajmuje powierzchnię

11 361 ha .

Gminę tworzy 36 wsi , z czego 25 to wsie sołeckie .

Gmina ma charakter z wyrażnie kształtującą się funkcją  przetwórstwa rolno-spożywczego. Użytki rolne charakteryzują się dobrą jakością i wysoką kulturą upraw.W ciągu ostatnich lat daje się także zauważyć wzrost znaczenia funkcji mieszkaniowej (migracje z terenu Kalisza) oraz znaczenia Gminy  jako terenu lokalizacji  przedsiębiorstw różnych  branż.

Gmina liczy obecnie 8973 mieszkańców

 

 

Dwór powstał w 2 połowie XVIII w. i w latach 1796-1798 został częściowo przebudowany według projektów opracowanych przez znanego architekta warszawskiego, Fryderyka Alberta Lessela. Całość założenia cechuje się symetryczną organizacją z osią przechodzącą przez park, dwór i bramę wjazdową. Dwór zwrócony na wschód fasadą frontową jest budynkiem parterowym z piętrem w mansardzie Zbudowano go na planie prostokąta i zaopatrzono w czterokolumnowe ganki umieszczone na osi obu fasad. Na piętrze, nad gankami, znajdują się klasycystyczne wystawki z trójkątnym frontonem w szczycie -frontowa z trzema oknami i balkonem, a ogrodowa z pojedynczym oknem balkonowym w płytkiej niszy. Dach mansardowy kryty dachówką. W latach 1974-1979 przeprowadzono gruntowny jego remont. Obecnie mieści się w nim siedziba urzędu gminy. Rozplanowanie wnętrza dworu także odznaczało się symetrią. Na parterze, na osi, znajdowały się: sień i salon otwarty na ogród, zaś po bokach umieszczone były pokoje w układzie trzytraktowym. W narożniku północno-wschodnim znajdowała się niegdyś kaplica dworska ze ścianami wyłożonymi marmoryzowaną, stiukową okładziną, zwieńczoną klasycystycznym gzymsem. Narożnik południowo-wschodni mieścił skarbczyk i sklepiony był kolebkowo z lunetami. Na piętrze, od strony ogrodu, także na osi budynku, zlokalizowano reprezentacyjną salę z owalną niszą ujętą parami jońskich kolumn, a w ścianie wschodniej umieszczono -w niszy -herb Radolińskich, Leszczyc.

Galerie łączące dwór z oficyną i nieistniejącą już stajnią, klasycystyczne, z l ćwierci XIX w., wygięte ćwierćkoliście, z filarowymi arkadami, boniowane. Od frontu znajdują się daszki pulpitowe z murkiem attykowym.

Oficyna od północnej strony dziedzińca, połączona z dworem ćwierćkoliście biegnącą galerią, klasycystyczna, zbudowana w l ćwierci XIX w. na planie wydłużonego prostokąta:, jednopiętrowa, murowana, otynkowana.

Park krajobrazowy usytuowany od zachodniej strony dworu, stanowiący pozostałość regularnego założenia parkowego z XVIII w., przekształcony w XIX w., o łącznej powierzchni 1,6 hektara. Symetrię tego założenia wyznaczały dwie aleje kasztanowcowe, biegnące od dworu w układzie litery "V". W głębi parku, pomiędzy alejami, umieszczono niewielki staw. Całość uzupełniały liczne klomby kwiatowe. W okresie międzywojennym zlikwidowano aleję południową, zakładając ogród warzywny, a na jej przedłużeniu posadzono topole i lipy.

Oficyna zbudowana w l ćwierci XIX w., klasycystyczna, parterowa, na planie prostokąta, z boniowanymi narożnikami elewacji i czterospadowym dachem.

Budynek gospodarczy z 1 połowy XIX w., wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, piętrowy, murowany, dawniej pełnił funkcję młyna i elektrowni dworskiej.

Spichlerz zamykający od wschodu podwórze południowe, z 1 ćwierci XIX w., postawiony na planie prostokąta, piętrowy, murowany, otynkowany z dachem naczółkowym pokrytym dachówką.

Budynek symetryczny do spichlerza, zamykający podwórze północne, silnie przebudowany.

Domek ogrodnika umieszczony w podwórzu południowym, klasycystyczny, z 1 ćwierci XIX w., murowany, na planie kwadratu, jednopiętrowy z czterospadowym dachem.

Wozownia w podwórzu południowym, zbudowana w l połowie XIX w., murowana, silnie przebudowana.

Budynek wagi w podwórzu południowym z l połowy XIX w., murowany, nieotynkowany z dachem czterospadowym.

Stodoła w podwórzu południowym, wzniesiona w l połowie XIX w., murowana, przebudowana.

Ogrodzenie z bramą wjazdową postawione w 1891 r. Filary bramy i słupy ogrodzenia murowane, zwieńczone kulami i figurami ptaków. Obecnie odbudowane po silnym zniszczeniu.

Kolonia mieszkalna folwarku zlokalizowana jest po obu stronach szosy, na północ od podwórzy gospodarczych. Zachowały się tu trzy domy folwarczne, jeden na obrzeżu założenia i dwa przy skrzyżowaniu dróg.

 

BIERNATKI

Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi z 1399 r. Kolejne wiadomości notowane są dopiero w 1652 r. i dotyczą sprzedaży dóbr Biernatki przez Stanisława Sakowskiego vel Żakowskiego, Kazimierzowi Mikołajewskiemu, posiadaczowi pobliskiego majątku Dębe. W 1678 r. jako właściciel Biernatek wymieniany jest Stanisław Mikołajewski, syn Kazimierza. W inwentarzu dóbr sporządzonym w 1680 r. występuje tu dwór drewniany piętrowy. Do rodziny Mikołajewskich Biernatki należały do połowy XIX w. gdy odkupił je od nich Władysław Biernacki, starosta warecki. Około 1780 r. majątek przechodzi na własność Kajetana Radolińskiego, skarbnika poznańskiego. W 10 lat później w Biernatkach zanotowano 10 dymów i 67 mieszkańców. Z kolei w roku 1827 -7 dymów i 74 mieszkańców. W rękachfamilii Radolińskich Biernatki pozostawały do 1871 r. Wówczas kupił je wraz folwarkiem Dębe -A.Repphan. Natomiast w 1912 r. posiadaczem tych dóbr wymieniany jest Paweł Repphan. W 1919 r. majątek ten nabył od Repphanów PawełDeutschmann. Przekształcił on park przydworski, wydzielając założenie ogrodowe z fontanną oraz dokonując nowych nasadzeń drzew. Do starego dworu, wzniesionego jeszcze za Radolińskich, dobudował nową poprzeczną, piętrową część, z kolumnowym portykiem od strony głównego wjazdu. Deutschmann prowadził też folwark pod nadzorem władz okupacyjnych w latach wojennych. W 1945 r. majątek przeszedł na własność państwa.

Do najważniejszych zabytków znajdujących się w tej miejscowości należą:
Dwór wybudowany około połowy XIX w. -murowany, otynkowany, parterowy, z umieszczoną na osi piętrową wystawką z falistym szczytem. Od zachodu piętrowe skrzydło z 1 ćwierci XX w., z balkonem nad dwukolumnowym portykiem. Dach czterospadowy. Obecnie mieści się tu szkoła podstawowa i prywatne mieszkania.
Park krajobrazowy założony około połowy XIX w. i przekształcony w l ćwierci
XX w., o łącznej powierzchni 2,72 hektara. Powstał na bazie naturalnego środowiska przyrodniczego i posiadał pierwotnie liczne osie widokowe. Zachowane zostały aleje: grabowa i kasztanowcowa oraz niewielki stawek. W drzewostanie: jesiony, topole czarne, wiązy oraz klon srebrzysty i dąb szypułkowy.
Rządcówka z końca XIX w., murowana i nieotynkowana.
Spichlerz z 1887 r. oraz z końca XIX w. -oba murowane i nieotynkowane.
Kuchnia dworska zbudowana pod koniec XIX w. -murowana, nieotynkowana, posadowiona tuż przy dworze, w jednej linii zabudowy.
Kurnik- magazyn z końca XIX w. - murowany, nie otynkowany, piętrowy, częściowo przylega do kuchni.
Dwie stodoły wymurowane pod koniec XIX w., położone w obrębie dziedzińca gospodarczego zespołu dworskiego.
Kolonia mieszkalna złożona obecnie z trzech budynków, w tym dwóch murowanych i otynkowanych ośmioraków, zbudowanych pod koniec XIX w.
Powyższy zespół budynków gospodarczych łączyć należy zapewne z nazwiskiem Repphanów.

Borków Stary

Pierwsza wzmianka o tej wsi pochodzi z 1261 r. i dotyczy lokacj i na prawie średzkim. Istniał tu wtedy kościół wymieniany w późniejszych dokumentach z 1412 r. i 1511 r. jako parafialny.Dalsze koleje tej świątyni są niestety nieznane. W 1710 r. z fundacji Bartłomieja Tarły, biskupa poznańskiego, wzniesiony został tu kościół p. w. św. Andrzeja Apostoła. W 1754 r. Borków był wsią królewską. dzieloną z jezuitami kaliskimi. W 1789 r. znajdował się on w posiadaniu Józefa Mikorskiego i liczył wówczas 18 dymów i 124 mieszkańców. W 1872 r. należał do rodziny Chełkowskich i składał się z 32 dymów zamieszkanych przez 312 osób. W rękach tej rodziny pozostawał do 1939 r.

Spośród najcenniejszych zabytków przetrwałych do dzisiaj w tej miejscowości wymienić należy:

Kościół parafialny p. w. św. Andrzeja Apostoła z 1710 r., barokowy. Około 1760 r. staraniem proboszcza Mateusza Stawickiego odnowiony i wyposażony. Restaurowany był także w 2 połowie XIX w. Orientowany, drewniany, o konstrukcji zrębowej, oszalowany, jednonawowy, z niższym i węższym od nawy prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Od strony północnej przy prezbiterium znajduje się zakrystia, a przy nawie kwadratowa kruchta. Od zachodu dostawiona została wieża zbudowana w konstrukcji słupowej z kruchtą w przyziemiu, dwukondygnacyjna, zwieńczona hełmem i latarnią. Dachy dwuspadowe kryte blachą zaopatrzone sąnad nawą w wieżyczkę na sygnaturkę. W skład wyposażenia tejże świątyni wchodzą m.in.: trzy barokowe ołtarze (główny i dwa boczne, z 2 połowy XVIII w., drewniane, rzeźbione, polichromowane, ze złoceniami), ambona z l ćwierci XVIII w. (koszowa, wieloboczna, z obrazem św. Kazimierza Królewicza na zaplecku, drewniana, rzeźbiona, polichromowana), obraz Matka Boska z Dzieciątkiem umieszczony w retabulum ołtarza głównego (z XVIII w., ozdobiony drewnianymi, złoconymi sukienkami), rzeźba późnogotycka z XVI w., przedstawiająca Matkę Boską z Dzieciątkiem (drewniana, polichromowana) znajdująca się w zwieńczeniu ołtarza bocznego św. Anny, barokowa chrzcielnica kamienna z l ćwierci XVIII w. ufundowana przez biskupa Tarłę (z herbem Topór na nodusie), obraz Św. Franciszek Ksawery z XVIII w., umieszczony na ścianie kruchty, barokowa monstrancja srebrna z około1640 r., fundacji Mikołaja Szyszkowskiego, biskupa warmińskiego (złocona, typu promienistego, posiadająca na stopie herb Ostoja i litery NS DG EV) oraz dwa srebrne, złocone kielichy powstałe około połowy XVIII w. Oba posiadają na stopie wizerunki czterech Ewangelistów, a na nodusie postacie świętych, zaś koszyczek ujmujący czaszę ozdobiony jest wyobrażeniem Chrystusa Boleściwego i Ukrzyżowanego. Jeden z nich pochodzi z połowy XVIII w., a drugi ufundowany został w 1746 r. przez Grzegorza Gąsiora z Kalisza. Cennym obiektem jest też w tym kościele barokowy zespół polichromii, wykonany w 3 ćwierci XVIII w. temperą na drewnie. Tworzące go dekoracje iluzjonistyczne i patronowe pokrywają zrąb ścian i przedstawiają Vir Dolorum z pozornym portalem nad drzwiami do zakrystii. Polichromie te odkryte zostały podczas remontu kościoła przeprowadzonego w latach 1964-1966.

Brama (dzwonnica) pochodząca z 1926 r., murowana z cegły, nieotynkowana, wbudowana w północne ogrodzenie kościoła, dwukondygnacyjna z trzema otworami arkadowymi w obu kondygnacjach. W jej górnych, bocznych, arkadach znajdują się dzwony.

Kapliczka usytuowana w południowo-zachodniej części dziedzińca przykościelnego, pochodząca z 1898 r., murowana, otynkowana, czworoboczna z frontową wnęką, w której znajduje się gipsowa figurka Madonny. Jej trójkątny szczyt zwieńczony jest metalowym krzyżem.

Mauzoleum Chełkowskich umieszczone przy ogrodzeniu kościoła, w południowo-wschodniej części dziedzińca, z końca XIX w., neoklasycystyczne, murowane z kamienia, na szczycie krzyż. Wejście ujęte parą kolumienek, a nad drzwiami herb Chełkowskich - Wczele. Wewnątrz, na posadzce, znajduje się marmurowa płyta z wyrytymi nazwiskami pochowanych tu członków rodziny.

Plebania z 1913 r., murowana, otynkowana z piętrową wystawką.

Dwór z 1 połowy XVIII w., klasycystyczny, położony w parku, frontem zwrócony w kierunku południowo-wschodnim. Murowany, otynkowany, parterowy z nowszym piętrowym czterokolumnowym portykiem na osi, zwieńczonym trójkątnym frontonem, w którym herb Wczele. Od strony południowo-zachodniej znajduje się dobudowana później część piętrowa z niską attyką i panopliami. Dach dwuspadowy z lukarnami.

 

Park z 1 połowy XIX w. o łącznej powierzchni 1,88 hektara ze stawem. Poza wysokim drzewostanem znajdują się tam też dwa cisy krzewiaste.

Budynki gospodarcze - stajnia, obora i spichlerz datowane na 2 połowę XIX w., murowane, mocno przebudowane.
Natomiast pozostałości wiejskiej zabudowy drewnianej tworzą w tej miejscowości domy nr 2,8, 18 i 25, pochodzące z przełomu XIX i XX stulecia, szerokofrontowe, o mieszanej konstrukcji ścian z dwuspadowymi dachami.

Kapliczka ustawiona przy drodze do Nowego Borkowa przez mieszkańców wsi w 1945 r. w podzięce za ocalenie życia i mienia w okresie II wojny światowej, na miejscu starej, zniszczonej przez okupanta. Murowana z cegły, czworoboczna. W trzech jej wnękach znajdują się obrazy i figury dewocyjne.